Is er nog ruimte voor de objectiviteit van de moraal?

06-05-2021

We beleven vandaag een nieuwe paradox. Enerzijds worden we overrompeld door een overvloed aan nieuwe wetten die méér en méér betrekking hebben op de persoonlijke levenssfeer en levensovertuigingen van mensen, vooral gestuurd vanuit allerlei ideologieën, maar anderzijds ervaren we een steeds groter wordende allergie tegenover een algemeen geldende moraal die verwijst naar wat zedelijk goed en kwaad is en die richting probeert te geven aan het menselijk handelen. Deze ideologieën beweren dat ze de mens willen ondersteunen in de realisatie van de zo begeerde individualistische zelfverwerkelijking en willen ontvoogden van het zogenaamde juk dat door de moraal op de mens zou wegen en zijn zelfverwerkelijking in de weg zou staan. Een moraal gebaseerd op de natuurwet die al eeuwenlang de basis vormt voor de ordening van de westerse samenleving wordt door vele tijdgenoten beschouwd als een inbreuk op de menselijke vrijheid en zelfbeschikking.

Dit algemeen aanvaard beginsel dat het fundament vormde van de moraal en de samenleving wordt door de nieuwe – zogenaamd vooruitstrevende – ideologieën volledig verworpen, waardoor de samenleving in een diepgaande morele crisis is terechtgekomen, die – jammer genoeg – ontelbare slachtoffers maakt.  Deze crisis wortelt in de verbroken eenheid tussen vrijheid en waarheid. Velen menen immers dat de menselijke vrijheid zo onbeperkt groot is, dat deze door niets meer gebonden is, ook niet door de waarheid. Niets zou vooraf bepaald en gegeven zijn, alles nog te maken; niets op voorhand als goed en kwaad afgebakend, alles aan goeds nog te scheppen.

Vandaag lijkt alles beoordeeld te worden vanuit de situatie en de innerlijke motivatie en wordt geen vaststaande standaard meer aanvaard op basis waarvan een handeling kan geëvalueerd worden.  Nu lijkt het wel of de situatie waarin een handeling wordt gesteld en de innerlijke motivatie van waaruit ze wordt gesteld de exclusiviteit hebben verworven om te oordelen over het morele gehalte van deze handeling.  Traditioneel waren de situatie en de innerlijke motivatie de criteria om te beoordelen of een handeling – die als afwijkend van het goede werd beschouwd – op verzachtende omstandigheden kon rekenen. Het goede werd goed genoemd en het kwade kwaad, en daartussen bepaalden sommige criteria en omstandigheden de ernst van het kwaad. 

Deze ideologieën hebben ook hun weg gevonden naar hedendaagse theologische stromingen die het personalisme en het daarmee verbonden proportionalisme en consequentalisme prediken. Daardoor worden goed en kwaad in zulke mate gerelativeerd dat er geen sprake meer kan zijn van objectief goed en kwaad, en ook geen sprake meer kan zijn van zonde.

Het is daarom bon ton geworden vanuit een zogenaamde pastorale bekommernis alles te vergoelijken en met de mantel van de liefde te bedekken.  Want Jezus Christus was toch ook vergevingsgezind naar de overspelige vrouw toe en vergaf toch de moordenaar op het kruis, luidt het dan als argument.  Maar men vergeet hierbij de vraag te stellen of met de vergiffenis die Jezus schonk daarmee ook de daad werd goedgekeurd?  Men vergeet dat de overspelige vrouw de opdracht meekreeg niet meer te zondigen en de vergiffenis geschonken aan de moordenaar op het kruis er kwam nadat deze zijn schuld had bekend.  Niemand minder dan Augustinus heeft dit onderscheid krachtig geformuleerd in zijn gekende uitspraak dat we de zondaar moeten liefhebben maar de zonde verafschuwen.  Een onderscheid dat vaak niet gemakkelijk is, want een daad wordt steeds door een bepaalde persoon gesteld, zodat er een wezenlijke band bestaat tussen de daad en de persoon die deze stelt.  Maar het onderscheid helpt ons om onze objectiviteit te handhaven in de beoordeling van de daad en de subjectiviteit te laten gelden in de beoordeling van de persoon die de daad stelt en in het begrip dat we in meer of mindere mate kunnen opbrengen voor de daad.  Het is dit onderscheid dat vandaag in een sfeer van vergoelijking totaal is verdwenen. 

We moeten ons als christengelovigen hierbij de vraag stellen of we op deze wijze mekaar ten diepste een dienst bewijzen dan wel of we mekaar belemmeren om onze roeping als mens in het algemeen en als christen in het bijzonder te beleven. Jezus roept ons in het Evangelie op om heilig te worden zoals de Vader in de hemel heilig is.  Dat is de referentie voor ons leven als christen waartoe we uitgenodigd worden en waarnaar we moeten streven, jawel, vanuit en met onze menselijke beperkingen. Ook Paus Franciscus roept ons hiertoe meermaals uitdrukkelijk op. Het streven naar heiligheid is geen relict uit een ver katholiek verleden, maar ook een hedendaagse oproep voor ieder die zich christen noemt.

Bewust of onbewust is ieder immers op zoek naar het volle leven, het absoluut goede, de volheid van het goede. En aangezien enkel God goed is, kan ieder mens bij God terecht om te weten wat goed en kwaad is. God heeft zich laten kennen op velerlei wijzen, maar eerst en vooral door de wet die geschreven staat in het hart van de mens, nl. de natuurwet. Deze natuurwet is niets anders dan het licht van het verstand dat God ons ingestort heeft en waardoor we te weten komen wat we te doen en te laten hebben. Deze natuurwet wordt inhoudelijk geëxpliciteerd door de tien geboden (de decaloog).  De natuurwet en de decaloog gaan dus hand in hand en beschermen de unieke eigenheid en waardigheid van de menselijke persoon.

Ook de nieuwe wet die Jezus gaf in de Bergrede is niet tegengesteld aan de natuurwet of de decaloog; integendeel, de Bergrede is de vervulling van de decaloog. Jezus verinnerlijkt er namelijk de geboden en roept zijn volgelingen op tot een uiterst genereus antwoord. Zo is de Bergrede de magna charta van de evangelische moraal. Het is de taak van het kerkelijk Leergezag om de natuurwet, de decaloog en de Bergrede aan alle generaties voor te houden in het licht van Christus.

Ofschoon de kerk geen enkel filosofisch of theologisch denksysteem wil opleggen, toch heeft het kerkelijk Leergezag de plicht te zeggen dat sommige opvattingen en denkrichtingen tegen de geopenbaarde waarheid ingaan.

Daarmee wordt mensen geen ondraaglijke last op de schouders gelegd, en hun vrijheid niet beknot, maar worden ze geholpen om het ideaal van het leven niet uit het oog te verliezen.  We zijn allemaal op de een of andere wijze ver verwijderd van dat ideaal, maar de weg daartoe zal niet méér begaanbaar worden gemaakt door het ideaal te verduisteren of het gewoon als voorbijgestreefd te beschouwen. 

Wanneer de kerkelijke leer over morele thema’s a priori wordt verworpen omdat deze zogezegd geen of onvoldoende rekening zou houden met de realiteit van het leven of blijk zou geven van een tekort aan liefde voor het leven van concrete mensen dan speelt er mijns inziens toch een zware verwarring in hoofde van de personen die dit beweren. Als mens hebben we immers zowel nood aan waarheid als aan meeleven, aan opwekking als aan ondersteuning.  Men stelt het zo voor alsof ieder woord gesproken door het leergezag – dat niet in de lijn van een hedendaagse ideologie ligt – een veroordeling zou inhouden van concrete mensen en een reden zou zijn waarom mensen de kerk massaal de rug zouden toekeren. Zolang er liefde is, lijkt – volgens die houding – alles toegelaten.  Er wordt dan opnieuw naar Augustinus en zijn andere gekende uitspraak verwezen: “Bemin, en doe wat je wil”.  Maar hierbij wordt kennelijk vergeten dat Jezus het liefdesgebod heeft geformuleerd als vervolmaking van de Wet, niet om de Wet op te heffen.

“We willen niemand veroordelen en verliezen”, horen we vandaag vaak als bijkomend argument om afwijzend te staan tegenover uitspraken van het kerkelijk Leergezag. Inderdaad, het kan nooit de bedoeling zijn om mensen te veroordelen en aan hun lot over te laten. Maar wanneer men, zoals men terecht voorhoudt, aan het geweten de plaats wil geven dat het toekomt in het beoordelen en het al dan niet uitvoeren van een handeling, dan moet dit geweten ook gevormd worden en rekening houden met een duidelijk referentiekader en kan het niet zomaar afhangen van de invulling die men zelf geeft aan wat goed en kwaad is.  Indien het geweten zich opsluit in een louter persoonlijke overtuiging over wat zedelijk goed of kwaad is, is het slechts een zeer beperkte individualistische reflectie die de toets met wat als het universeel goede wordt omschreven ontloopt.  De vorming van het geweten houdt juist deze groeiende capaciteit in om het persoonlijk handelen tegenover het universeel goede af te wegen.  In de psychologie wordt ruim aandacht besteed aan dit innerlijk groeiproces en aan de wijze waarop hier begeleiding en voorbeelden nodig zijn om tot een volwassen geweten uit te groeien.  Het lijkt dat men dit natuurlijk groeiproces in de mens vandaag geen kans meer wil geven en integendeel wenst te vervangen door een geweten dat zich nog louter door emoties laat leiden.

Misschien is dit wel één van de grote vergissingen in deze tijd die het echte geluk van mensen verhindert. Het is betreurenswaardig en pijnlijk dat mensen die geroepen en verantwoordelijk zijn om anderen in geloof te begeleiden en voor te gaan zich in hun ongenuanceerde kritiek op het kerkelijk Leergezag méér laten leiden door populisme en bepaalde ideologieën dan door het christelijk geloof.

Wanneer we als kerkgemeenschap het hoederschap over onze broeders en zusters ter harte willen nemen, zoals zo treffend in de eerste bladzijden van de bijbel is aangegeven, moeten we mekaar helpen om het goede in ons leven te laten groeien en het kwade af te zweren.  Dit veronderstelt dat we eerlijk durven zijn over wat goed en kwaad is, in de eerste plaats voor onszelf maar ook naar anderen toe. Een oprechte daad van liefde en een spiritueel werk van barmhartigheid bij uitstek!

Br. René Stockman

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s