België

Gemiste dialoog met een geëerd vrijzinnig filosoof

P. Daniël, Nieuwsbrief (uittreksel), 01-02-2019

Op 18 januari 2019 is Etienne Vermeersch (°1935) uit onze samenleving gestapt. Samen met Leo Apostel en Jaap Kruithof was hij het gezicht en het gezag van vrijzinnig intellectueel Vlaanderen. Hij was klassiek filoloog, filosoof, ethicus, scepticus, polemist, hoogleraar en ere-vicerector van de Universiteit van Gent. Tot zijn 25e jaar was hij vroom katholiek en begon zelfs zijn noviciaat bij de paters Jezuïeten in Drongen. Daarna brak hij met het geloof en werd vanaf de jaren ’60 een heftige atheïst en materialist. Zijn belangstelling ging vlug over van de filosofie naar maatschappelijke problemen. Hij werd voorzitter van het raadgevend comité voor bio-ethiek en was de voornaamste promotor van abortus en euthanasie. De overbevolking en de zorg voor het milieu waren voor hem de grootste problemen en zelf bleef hij ook gewild kinderloos. Na de gedwongen uitwijzing van de Nigeriaanse asielzoekster Samira Adamu in 1998, die hierbij de dood vond, heeft hij zich sterk ingezet voor een menselijke uitwijzing. Hij klaagde over het “Lourdes-effect” of de wonderlijke genezingen met vage foto’s en feiten die niet kunnen nagekeken worden.  Hij bleek een onwankelbaar geloof te hebben in het niet bestaan van God, dat hij met grote passie verkondigde.  

Deze man heb ik nooit ontmoet en heb ook nooit iets van hem gelezen. Na zijn dood zag en hoorde ik het interview dat anderhalf jaar eerder was opgenomen en las ik enkele commentaren, die hem beschouwen als zowat de kerkvader van het vrijzinnig genootschap van ons land. Hij komt mij over als een enorm gedreven man, altijd op zoek naar nieuwe onderwerpen om uit te werken, met een bepaalde mate van eerlijkheid, menselijkheid en relativering van zichzelf. Eerlijk gezegd, er is toch maar weinig dat mij aantrekt in de persoon en het denken van deze filosoof. Dat ligt natuurlijk aan mij. Ook wat de pers ons meegeeft als zijn laatste raadgevingen omtrent het geheim voor “een goed en lang leven” (“bega geen stommiteiten”) kan mij niet bekoren. Missen is zo menselijk. Ons leven is soms een aaneenschakeling van kleine en minder kleine vergissingen. Als we te zeer geobsedeerd zijn door het vermijden van iedere verkeerde beslissing of daad, zo meen ik, zouden we wel eens het gevaar kunnen lopen dat heel ons leven één stommiteit wordt. Natuurlijk moeten we trachten flaters te vermijden, maar als we er toch een begaan is dit niet het einde van de wereld. Een persoonlijke catastrofe kan in ons krachten opwekken waarvan we vooraf niet eens wisten dat we ze hadden. Hoeveel mensen hebben na een door eigen schuld veroorzaakte dramatische periode, een nieuwe levenskracht ervaren zoals ze voorheen nooit gekend hebben? Onze filosoof denkt wellicht aan stommiteiten die een leven vernietigen. Ik denk aan de wijze waarop we hiermee omgaan, aan het enorme potentieel van onze wil en de bijna onbeperkte creativiteit van het leven. Overigens, gaat ons diepste verlangen niet eerder uit naar een gelukkig leven dan naar een lang en goed leven?

Toch zijn er dingen die mij in hem wel hebben aangesproken. Enerzijds de sterke Godservaring die hij tijdens zijn noviciaat bij de paters jezuïeten gehad heeft en anderzijds de zo sterke zekerheid waarmee hij al de waarden en werkelijkheden van het christelijk geloof daarna van tafel veegt. Welnu, daarover had ik graag met hem willen dialogeren. Ik herinner mij vaag dat hij in een uitzending van lang geleden daarover handelde en verder misprijzend sprak over een bepaalde passage uit het Nieuwe Testament als zijnde wat fantasie. En dan wist hij “met zekerheid” te vertellen dat er geen God bestaat, geen verrijzenis, geen hemel enz. Zijn uitleg zal zeker ook door sommige gelovigen en zelfs ‘Bijbelkenners’ welwillend worden onthaald. Sommigen trekken graag de authenticiteit van de Evangelies in twijfel en niet de authenticiteit van een Koran die enkele honderden jaren na de feiten is gefabriceerd.

Welnu, er bestaat in heel de oudheid niet één biografie van een keizer die ook maar in de verte vanuit historische betrouwbaarheid te vergelijken is met de biografie die de vier evangelies ons van Jezus geven. En de keizers wilden doorgaans zichzelf verheerlijkt zien en hadden daarvoor een legertje schrijvers klaar, terwijl Jezus toch maar gold als een door de Romeinen gekruisigde slaaf. Merkwaardig niet? Er zijn verschillen omdat de evangelisten voor verschillend publiek schreven, voor joodse gelovigen of voor gelovigen uit de volken.  Mattheus en Johannes zijn ooggetuigen; Marcus en Lucas nauwkeurige schrijvers van wat ooggetuigen hen meedeelden. En hun verschillen zijn uiteindelijk eerder aanvullingen van elkaar. Bovendien zijn de verschillen in de evangelies een bewijs dat er nooit een poging ondernomen is om er één geforceerde standaardvoorstelling van te maken. In de 18e eeuw ontstonden in sommige protestantse kringen beweringen die stelden dat de Evangelies eigenlijk samenraapsels waren uit onbekende bron en deze leven nu nog voort. In feite zijn er vanaf de eerste eeuw vele en duidelijke getuigenissen die aantonen dat het Evangelie van Mattheus door Mattheus geschreven is, dat van Marcus door Marcus, dat van Lukas door Lukas en dat van Johannes door Johannes. Werkelijk, de evangelisten bedoelden te schrijven wat ze schreven en ze wisten waarover ze het hadden.

Wat ik verder graag met hem gedeeld zou hebben, is het bestaan van een werkelijkheid die niet materieel, fysisch, positivistisch waarneembaar is. Vrijzinnigen leggen sterk de nadruk op het enkel aanvaarden van wat materieel waarneembaar is, waarvoor positivistisch voldoende bewijzen bestaan. We geven graag toe dat hier een deel van de grootheid van de wetenschap ligt. Wie in een laboratorium, waar ter wereld, een uitvinding doet, kan deze over heel de wereld delen, los van alle geloof, etnische afkomst, kleur, overtuiging…De waarheid van deze ontdekking is universeel. We mogen echter niet vergeten dat er ook religieuze ervaringen zijn waarvoor geen enkel materieel bewijs mogelijk is en die toch even werkelijk zijn. Iemand kan door een adembenemend natuurzicht in de bergen overweldigd worden, of door het lijden en sterven van een geliefde zo diep getroffen zijn dat hierdoor diens verdere leven zonder meer bepaald wordt. In geen enkel laboratorium kunnen deze geestelijke ervaringen vastgelegd worden. En toch zijn ze een zeer belangrijke werkelijkheid. Hoeveel mensen hebben hun verdere levensinzet niet te danken aan een niet materieel waarneembare geestelijke ervaring?

Onze filosoof is van vroom katholiek een vurige atheïst en materialist geworden. Laat me enkele voorbeelden geven die me zelf getroffen hebben en die het bestaan van een religieuze werkelijkheid en een religieuze ervaring illustreren.

Het leven van de beroemde Franse arts Alexis Carrel (+ 1944) lijkt even op dat van onze vrijzinnige filosoof. Hij groeit op in een vroom katholiek gezin en krijgt zijn opvoeding bij de Jezuïeten. Aan de universiteit wordt Alexis echter volkomen agnost. Wat hem vooral ergert in deze wetenschappelijke tijd is het gebed en geloof in Lourdes. Hij gaat helemaal op in de geneeskunde en zal er ook zijn succesvolle carrière van maken. In 1912 krijgt hij zelfs de Nobelprijs voor geneeskunde. Hij gaat als arts mee met een ziekenbedevaart naar Lourdes. Het is voor hem een kans om daarna eens grondig af te rekenen met het voor hem zinloze fenomeen van Lourdes. Bij de zieken is Marie Balley, een van zijn patiënten. Ze is ongeneeslijk en in haar laatste fase. Het was haar laatste wens om nog eens naar de grot gedragen te worden. Wanneer ze daar is, zegt ze: “ik ben genezen”. Op de terugweg moet dr. Carrel vaststellen dat de ziekte inderdaad aan het genezen is.  Uiteindelijk zal Marie Balley helemaal herstellen zonder dat dr. Alexis Carrel daarvoor ook maar de minste wetenschappelijke verklaring kan vinden. Dit bewerkt een totale ommekeer van zijn leven. Hij ontdekt een werkelijkheid die hij verworpen heeft. Het hele verhaal schrijft hij nauwkeurig uit in een reisverslag naar Lourdes. Ook schrijft hij een korte verhandeling over het gebed, dat gelezen kan worden als een uitgebreide bijsluiter bij een medicament: wat is het, hoe werkt het, hoe gebruiken…? Daarin schrijft hij dat de overgrote meerderheid van de Fransen niet in staat is echt te leven omdat ze niet kan geloven noch liefhebben. En hij besluit: authentiek gebed vermag alles. Uiteindelijk schrijft hij “De onbekende mens” dat een bestseller wordt. Omwille van zijn totale en spectaculaire ommekeer moet hij Frankrijk verlaten, maar hij wordt met open armen ontvangen in het Rockefeller Instituut voor geneeskunde in New York.

Nog twee voorbeelden van de omgekeerde weg: van materialistisch naar vurig katholiek. André Frossard (+ 1995), de zoon van Louis-Oscar Frossard, stichter van de communistische partij in Frankrijk, krijgt een volmaakt agnostische opvoeding. De vraag naar het bestaan van God werd zelfs niet eens gesteld. Hij wordt journalist. Hij is 20 jaar en rijdt met zijn vriend André Willemin rond in het Quartier Latin in Parijs. Zijn vriend wil even iemand bezoeken en André Frossard wacht in zijn auto totdat hij van ongeduld op zoek gaat. Hij gaat ergens een open deur binnen en komt per toeval in een kapel terecht waar zusters aanbidding houden bij het Uitgestelde Allerheiligste Sacrament. Enkele minuten later stapt hij buiten en ziet ook zijn vriend. Hij zegt: ik ben gelovig, ik ben katholiek! En dat is zo gebleven voor de rest van zijn leven. Hij schrijft zijn verhaal uit in een boek, dat een bestseller werd: “God bestaat, ik heb Hem ontmoet”. Pas meer dan drie decennia later publiceert hij dit verhaal omdat hij zijn vader en de communistische partij niet wilde benadelen. In zijn boek toont hij ook aan dat hij in zijn jeugd nooit met enige praktijk of leer van het christelijk geloof in contact kwam. Hij schreef later nog vele getuigenissen, o.a. over paus Johannes Paulus II.

Tatiana Goricheva (° 1947 Leningrad) was een van de ontembare jeugdleidsters van de Sovjetunie, radicaal atheïste en materialiste. Toen verschillenden van haar vrienden zich van het leven benamen, begon ze te twijfelen aan de zin van haar inzet. Het ontdekken en bidden van het “Onze Vader” veranderde haar leven grondig. Ze werd vurig katholiek. Herhaaldelijk belandde ze hierdoor in de gevangenis totdat ze voor de definitieve keuze gesteld werd: ofwel een enkele reis naar Siberië ofwel een definitieve verbanning naar het buitenland. Zij koos het laatste. Meteen had zij al contact met de negatieve krachten in de Kerk zelf. In Duitsland hoorde ze voor het eerst op tv in het openbaar over het christelijk geloof spreken door een “deskundige christen”. Ze schreef: wat deze man in tien minuten kon afbreken, kunnen onze sovjet partijfunctionarissen niet eens in jaren gedaan krijgen!

Ziedaar drie levenservaringen niet uit een mythische oudheid maar uit onze tijd, die ieder uitvoerig kan onderzoeken en die het bestaan aantonen van een religieuze werkelijkheid en de verrassende doorbraak van het christelijk geloof. Fr. Nietzsche kondigde triomfantelijk de “dood van God” af, wat gretig door velen werd overgenomen, maar God blijft leven en Nietzsche is dood.

Het grote verlangen van onze vrijzinnige filosoof is zoveel mogelijk mensen tot afval te brengen. Welnu, onze passie is het tegenovergestelde. Ondanks de fouten van mensen van de Kerk en van gewone gelovigen, willen we de schoonheid tonen van het gelaat van de ware Kerk en de enorme levenskracht van het geloof in Jezus Christus, gestorven en verrezen. Laten we niet worden als een kleine jongen die eindelijk de knopen van zijn jasje zelf kan dichtdoen en zich dan gaat gedragen als de keizer van Japan of de schepper van het heelal. Durf denken, gebruik uw verstand en uw vrije wil. Aanvaard uw grootheid maar ook uw beperktheid. Het boek Genesis leert ons dat wij, mensen, geschapen zijn naar Gods Beeld. Het is de enige onuitwisbare waardigheid van ieder mens. We zijn geschapen om te delen in het onuitputtelijke leven en de oneindige liefde van de Schepper. Dat kun je al zien in de ogen van een klein kind als je er vriendelijk naar kijkt. Als aardse mensen zijn we een onbenullig stipje op een derderangs planeet in een zesderangs Melkweg. Hoewel we helemaal aards zijn en alle chemische processen in ons ook te vinden zijn in de rest van het heelal, is er nergens buiten ons het minste teken van een bewustzijn waar te nemen. Laten we het leven dankbaar aanvaarden zoals we het gekregen hebben in plaats van het krampachtig langs alle kanten te blijven bestrijden en verknoeien.

Abortus en euthanasie zijn mens en maatschappij onwaardig. Zijn wij zulk een primitieve samenleving dat we voor moeder en kind geen zorg kunnen dragen? Overigens wordt de kwaliteit van een echte beschaving gemeten aan de zorg voor de zwaksten. In wat voor barbarendom leven wij wanneer er wereldwijd (volgens Worldometers) in 2018 zo’n 50 miljoen abortussen werden gepleegd? En zijn wij zo geprogrammeerd dat we de creativiteit missen om iedereen op zijn tijd, zijn ritme en zijn wijze zo goed mogelijk te helpen om het leven terug te geven, zoals we het gekregen hebben? De verering van de mythe van de Verlichting is nog hardnekkig, tegen de historische evidentie in. “Verlichtingsfundamentalisme” bestaat wel degelijk en is géén vierkante cirkel.  “Homohuwelijk” daarentegen is wél een vierkante cirkel, evenals abortus als “mensenrecht” en “het waardig sterven” door euthanasie. Een oude rakker uit de 5e eeuw vóór onze tijdrekening, de Griekse arts Hippocrates van Kos wist al dat ieder mensenleven ook in de moederschoot heilig is, terwijl sommige artsen in onze tijd met al hun kennis van de embryologie dit niet schijnen te weten… Weetjes en vaardigheden kun je opstapelen, wijsheid niet. De wijsheid van Hippocrates werd in de geneeskunde gedurende alle nakomende eeuwen erkend en gewaardeerd tot in de vorige eeuw. Toen namen weetjes de overhand.

In een prachtige psalm van eeuwen voor onze tijdrekening werd aan de mensheid deze houding al gegeven: “Ik dank U voor het wonder van mijn leven, voor alle wonderwerken die Gij hebt gemaakt” (psalm 139, 14). Dit is het ware levenselixir voor ieder mens.

Één reactie op “België”

Als het er op aankomt mee te zijn met de tijd, homoseks en homoseksuele relaties goed te keuren, laat het Belgisch episcopaat van zich horen, vooral bij monde van bisschop Bonny. Dit terwijl hun kerken verder leeglopen, en ze de Schrift, de paus en een hoge Vaticaanse Commissie negeren of tegenspreken.

Maar als het er op aankomt de gelovigen en tenslotte alle mensen op te roepen tot een leven waarin God een belangrijke plaats inneemt, tot een leven waarin de zondagse Eucharistie een must is, dan zijn ze niet thuis en hoor je ze niet.

De mode van de dag volgen, inclusief allerlei aberraties, is altijd gemakkelijker dan de authentieke christelijke boodschap concreet verspreiden.

Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s